ارزيابی پرورش ماهی سیباس در قفس 

امروزه آبزیان نه تنها اصلی ترین منبع غذایی حداقل یک میلیارد انسان درحدود 58 کشور جهان به خصوص کشورهای درحال توسعه و فقیر میباشد،بلکه ارزشهای تجاری و اقتصادی شیلات و نقش آن دراشتغالزایی،کار آفرینی و محرومیت زدایی کشورها بسیار مهم تر از گذشته شده است.
آبزیان یکی از مهمترین منابع تأمین کنندۀ پروتئین حیوانی هستن بر اساس اعلام سازمان خوارو بارکشاورزی درسال2018 امروزه بالغ بر4/178 میلیون تن آبزیان که82 میلیون تن آن از آبزی پروری بدست می آید در سطح آبهای جهان برداشت می شود.ازاین میان درحدود8/73درصد(5/60میلیون تن)مربوط به ماهیان پرورشی بوده است. اما هر روزه با توجه به کاهش ذخایر دریاها و صید آبزیان سهم آبزی پروری بیشتر میشود، بطوری که رشد علم و فناوری باعث افزایش تولید آبزیان پرورشی و برآورد ارزش حدود 250میلیارد دلاری آن شده است. امروزه آبزی پروری 85 درصد مقدار صید جهانی را پوشش میدهد و حدود4/165میلیارد دلار ارزش صادرات آبزیان در اقتصاد جهانی و مبادلات آن است. کشورهای چین، نروژ و ویتنام، به ترتیب بزرگترین صادرکنندگان و آمریکا، ژاپن و چین از بزرگترین واردکنندگان مطرح آبزیان در جهان هستند. حدود یک سوم صادرات آبزیان جهان در اختیار3کشور اول است‌. در سال2018میلادی6/87درصد کل تولید آبزیان در جهان به مصرف خوراک انسانی رسیده است که در ایران این رقم در سال2019میزان 5/75درصد بوده است.ازمیان580گونه آبزی پرورشی درسال2014،ماهیان باله داربا 362 گونه بیشترین میزان تنوع را در آبزیان تولید شده به خوداختصاص داده اند.با این وجود،20گونه ماهی،6/83درصد تولید ماهیان پرورشی جهان را به خود اختصاص داده اند. اگر چه در سال2018پرورش آبزیان دریایی درمجموع8/30میلیون تن (5/106میلیارد دلاری) تولید شده است، اما با این وجود پرورش ماهیهای دریایی و ساحلی در حال حاضر کمتر از نرم تنان است و به3/7 میلیون تن میرسد. بطوری که 2/36 درصد آبزی پروری در سواحل و دریاها و خارج از آبهای داخلی صورت می گیرد.در حال حاضر، در ایران حدود 1282هزار تن آبزیان تولید میشود که41 درصد تولید را تولیدات آبزی پروری تشکیل میدهد. در سال1398آبزی پروری ایران به حدود527هزار تن رسید و حدود539میلیون دلار صادرات آبزیان صورت گرفت. امروزه پرورش ماهی در قفس در جهان صنعت پر رونقی است. ساخت، تغذیه ماهی، برداشت و مدیریت آن نسبتا ً آسان و وضعیت و شکل ظاهری ماهی و طعم و کیفیت آن بهتر است. بدلیل استفاده از آب موجود، مشکل مالکیت زمین ندارد و برای ماهیگیران به عنوان درآمد جایگزین نیزعمل میکند و برتری هایی دیگری چون حذف هزینه آب مصرفی و نیازبه سرمایه کمتردرمقایسه بادیگرنظام های پرورشی،موجب پرطرفدارتر شدن قفس درنظام های پرورشی دنیاشده است.در سال1398به میزان4/2درصد آبزیپروری ایران، پرورش ماهی در قفس بوده و حدود 53درصد آن نیز مربوط به گونه های دریایی در سواحل جنوبی کشور و مابقی در شمال مربوط به ماهی قزلآال بوده است بر اساس آمار7/28میلیون تن به ارزش4/67میلیارد دلار از تولیدات آبزیان در سال2016 به پرورش آبزیان در قفس در جهان اختصاص داشته است. در حال حاضر کشورهای چین و نروژ هریک با تولید3/1میلیون تن آبزی پروری در قفسهای دریایی در حدود 7/66درصد از کل تولید آبزی پروری در قفس دنیا را تشکیل میدهند از نظر تنوع، در مجموع 40خانواده ماهی در قفس پرورش داده میشوند، اما فقط پنج خانواده آزاد ماهیان1، شانک ماهیان2،گیش ماهیان3،پنگوسی ها4و سوف ماهی شکلان ۹۰درصد از کل تولید را تشکیل میدهند و یک خانواده آزادماهیان 66درصد سهم را دارد. در سطح گونه ها، در حال حاضر ًتقریبا80گونه در قفس تولید میشود و90درصد تولید مربوط به8گونه است. سابقه پرورش ماهی در قفس به بعد از سال1800میالدی در جنوب شرقی آسیا به ویژه در دریاچه های آب شیرین و رودخانه برمیگردد.اما پرورش ماهی دریایی در قفس از دهه 1950در ژاپن آغاز شد و با پرورش تجاری ماهی دم زردSeriola quinqueradiataاز اوایل سال 1960به یک صنعت قابل توجه تبدیل شد.از سال1970به بعد به ترتیب تایلند، مالزی، کره قدم به این صنعت با گونه‌های دیگر گذاشتند. در دهه 1990به یک صنعت موفق بدل شد. در اروپا با پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان در آب شیرین از اواخر دهه 1950و در نروژ با ماهی آزاد آتالنتیک در دهه 1960شروع شد.بطوری که پرورش ماهی در قفس در سال1964در ایالت متحده آمریکا پذیرفته شد. در سال2005 تعداد62 کشورپرورش ماهی در قفس را گزارش کرده اند. بطوری که در سال2004 فقط یک میلیون قفس برای پرورش ماهی در کشور چین بکار گرفته شده است.مدت مدیدی از پرورش ماهیان دریایی وگونه سیباس در قفسهای دریایی ایران در خلیج فارس و دریای عمان نمیگذرد.

آمارها نشان میدهند که همواره کشورهای توسعه یافته تولید کننده عمده گوشت قرمز بوده اند و در مقابل بیشترین تولید آبزیان در کشورهای در حال توسعه انجام شده ولی در کشورهای طرازاول و توسعه یافته جهان به فروش و مصرف میرسد. حتی در خصوص گونه های سیباس کشورهای اروپایی و به زبان بهتر توریستی ترین کشورهای جهان اولویت اول مصرف و متقاضی خرید این ماهی هستند. از بین انواع آبزیان دریایی ماهی سیباس و سیبریم جز با ارزشترین گونه های تجاری هستند. انواع مختلفی ماهی سیباس در جهان از گونه ها، جنسها و خانواده های متفاوت وجود دارد.از آن جمله سیباس سیاه مانند گونه هاییکه متعلق به خانواده خورشید ماهیها Centrarchidaeهستند. سیباس معتدل مانند گونه هایی که متعلق خانوادهMoronidaeهستند.سیباس آسیایی مانندگونه هاییکه متعلق به خانوادهLateolabracidaeمیباشند. سایر گونه‌های شناخته شده نیز شامل سیباس استرالیایی از خانوادهPercichthyidae،سیباس دریای سیاه که جزیی از سیباس ها و سی گروپرها از خانواده هامور ماهیان و همچنین سیباس شیلیایی،سیباس غول پیکر و چند گونه دیگر میباشند. همچنین پنج جنس از این خانواده با عناوینAethaloperca،Cephalopholis، یک شامل یک گونه و Epinephelusشامل دوازده گونه درآبهای خلیج فارس و عمان گزارش شده است.
در دسته بندی آماری سازمان خوارو بار کشاورزی ملل متحد (FAO)تعداد9 دسته برای ماهیان دریایی وجود دارد که سیباس ها در دسته “ماهیان ساحلی متفرقه”جای می گیرند.بطوری که حدود468گونه و دسته در این فهرست جای شده اند. معروفترین سیباس گونه های سیباس اروپایی با نام علمیDicentrarchus labraxو گونه سیباس آسیایی با نام علمیLates calcariferکه درآسیابه نام سیباس ودراسترالیا باراموندی شناخته میشود. پراکنش آن،ازمنطقه غرب اقیانوس هندتا اقیانوس آرام ازخلیج فارس تاچین،تایوان، اندونزی، پاپوا گینه نو وشمال استرالیاگزارش شده است دراسترالیا آنها درسواحل گرمسیری در آبهای شیرین از رودخانه اشبورتون در استرالیای غربی تا رودخانه نوسا در پایتخت انتشار یافته اند. باراموندی دردسته ماهیان کاتادروموس تقسیم بندی میشودکه درفصل تولیدمثل،محل زندگی خوددرآبهای شیرین ولب شورراترک گفته وبه آبهای شوردریایی غالبادردهانه خوریات مهاجرتمیکند. موفقیت وتوسعه پرورش ماهی درقفس به عوامل مختلفی بستگی دارد.پایداری اقتصادی یک صنعت نیازمند شناخت موانع،مزایا و معایب پیش روی آن است. سیباس به دلیل رشدسریع،تکثیرآسان،تحمل شوری بالا وتوانایی درپذیرش غذای فرموله،ازبهترین ماهیان پرورشی دنیامحسوب میشود. از آنجا که در سالهای اخیر پرورش ماهی سیباس به عنوان تنها ماهی دریایی در جنوب کشور در کنارپرورش ماهی قزلآال در قفس در کشورمان رونق و سهم قابل توجه ای یافته این تحقیق بوسیله جستجو در منابع و مصاحبه با صاحبنظران با هدف بررسی روندتوسعه و شناسایی نقاط قوت، ضعف و فرصت هاو تهدیدات این صنعت انجام شده است. بطوری که در سال1399تعداد5شرکت فعال با21قفس ذخیره سازی شده با تولیدی حدود 6500تن فعالیت داشته اند. بنابر این مقاله با مروری به پرورش ماهیان دریایی و جایگاه ماهی سیباس،وضعیت توسعه و جایگاه قفس های دریایی را در سواحل جنوبی ایران بررسی کرده است